Η παχυσαρκία θεωρείται πλέον μια χρόνια και πολυπαραγοντική νόσος και είναι αδιαμφισβήτητο πως η συχνότητά της αυξάνεται με ταχύτατο ρυθμό . Αν και συχνά προκαλεί ανησυχία και δημιουργεί ανασφάλεια στους ασθενείς μας , σήμερα διαθέτουμε αποτελεσματικά, καινοτόμα αλλά ταυτόχρονα και ασφαλή μέσα για την πρόληψη και τη θεραπεία της.
Στην Ελλάδα, πάνω από το 35% των ενηλίκων και ένα αυξανόμενο ποσοστό παιδιών και εφήβων παρουσιάζουν παχυσαρκία. Βασικοί παράγοντες είναι η καθιστική ζωή, η υπερκατανάλωση τροφής, το στρες, οι ορμονικές διαταραχές και η κακή ποιότητα ύπνου.
Η παχυσαρκία επηρεάζει πολλά συστήματα του οργανισμού και ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπλοκές. Αυτό συμβαίνει επειδή η εναπόθεση λίπους , ιδιαίτερα αυτού που συσσωρεύεται στα σπλάγχνα (ήπαρ-πάγκρεας) παρεμποδίζει φυσιολογικές λειτουργίες με αποτέλεσμα:
Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 2
Το σώμα δεν ανταποκρίνεται σωστά στη δράση της ορμόνης ινσουλίνης, προκαλώντας αύξηση του σακχάρου (ινσουλινοαντίσταση-υπεργλυκαιμία).
Αρτηριακή πίεση – Υπέρταση
Το αυξημένο βάρος συνοδεύεται από αυξημένη πίεση στην κυκλοφορία του αίματος και επιβάρυνση της καρδιακής λειτουργίας.
Δυσλιπιδαιμία
Αυξάνονται τα επίπεδα των τριγλυκεριδίων και η δυσμενής για τα αγγεία χοληστερίνη LDL, ενώ μειώνεται η προστατευτική για τα αγγεία HDL χοληστερίνη.
Ήπαρ – Λιπώδης διήθηση
Το λίπος συσσωρεύεται στο ήπαρ, προκαλώντας χρόνια φλεγμονή και σταδιακή έκπτωση της λειτουργίας του οργάνου.
Ύπνος – Άπνοια ύπνου
Το συσσωρευμένο λίπος στον τράχηλο και γύρω από την τραχεία μπορεί να δυσχεραίνει την αναπνοή τη νύχτα, προκαλώντας άπνοιες , κακή οξυγόνωση, έλλειψη ξεκούρασης.
Η μικρή διάρκεια ύπνου , η κακή ποιότητα ύπνου ή ο διακοπτόμενος ύπνος προκαλούν
- μειωμένη έκκριση Λεπτίνης οπότε μειώνεται το αίσθημα κορεσμού.
- αυξημένη έκκριση Γκρελίνης οπότε αυξάνει η όρεξη, κυρίως για τροφές πλούσιες σε ζάχαρη και λίπος.
- αυξημένη έκκριση Κορτιζόλης (λόγω στρες/έλλειψης ύπνου) οπότε αυξάνεται η όρεξη και προάγεται η αποθήκευση λίπους .
- αυξημένη Ινσουλινοαντίσταση με αυξημένο κίνδυνο υπεργλυκαιμίας και λιπογένεσης
- Διαταραχή της λειτουργίας του υποθαλάμου (κέντρο ελέγχου πείνας/κορεσμού).
- Αύξηση δραστηριότητας στο σύστημα ανταμοιβής με συνέπεια μεγαλύτερη έλξη για ανθυγιεινά τρόφιμα.
- Περισσότερες ώρες ξύπνιου → περισσότερες ευκαιρίες για φαγητό.
- Κόπωση άρα λιγότερη σωματική δραστηριότητα.
- Ανθυγιεινές διατροφικές επιλογές λόγω χαμηλής αυτοσυγκράτησης.
Ορμόνες – Διαταραχές κύκλου και γονιμότητας
Είναι γνωστό πως η υπερινσουλιναιμία διεγείρει τις ωοθήκες να παράγουν περισσότερα ανδρογόνα, οδηγώντας σε ανωοθυλακιορρηξία ή ακανόνιστους κύκλους. Σε ένα άλλο επίπεδο, αυτό του λιπώδους ιστού που λειτουργεί ως ενδοκρινικό όργανο, παράγονται λεπτίνη, αδιπονεκτίνη και φλεγμονώδεις κυτταροκίνες, που διαταράσσουν την ωοθηκική ωρίμανση και την ποιότητα των ωαρίων. Κατά δεύτερον τα οιστρογόνα που παράγονται από περιφερική αρωματοποίηση στο λίπος διαταράσσουν τον φυσιολογικό υποθαλαμο-υποφυσιακό έλεγχο, με αποτέλεσμα διαταραχές κύκλου και απουσία ωορρηξίας. Τέλος το γενικότερο φλεγμονώδες και οξειδωτικό περιβάλλον μειώνει την ποιότητα των ωαρίων και του ενδομητρίου επηρεάζοντας και την εμφύτευση.
Καρδιά και αγγεία
Ο συνδυασμός των επιβαρυντικών παραγόντων (διαβήτης, υπέρταση και υπερλιπιδαιμία) οδηγεί σε αγγειοπάθεια , στεφανιαία νόσο, νεφροπάθεια και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια.
Καρκινογένεση
Η παχυσαρκία συσχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων μορφών καρκίνου (όπως του ενδομητρίου, του μαστού και του παχέος εντέρου) κυρίως λόγω χρόνιας φλεγμονής και ορμονικών διαταραχών.
Διάγνωση – Πλήρης και πολυπαραμετρική προσέγγιση
Η αξιολόγηση της παχυσαρκίας δεν περιορίζεται απλώς στη ζύγιση του σωματικού βάρους.
Ως διαγνωστικά εργαλεία χρησιμοποιούνται:
- BMI (Δείκτης Μάζας Σώματος)
- 25–29,9 kg/m²: Υπέρβαρο
- 30 kg/m² ή περισσότερο: Παχυσαρκία
Παρότι χρησιμοποιείται ευρέως, δεν παρέχει αξιόπιστη εικόνα για τη σύσταση του σώματος, καθώς δεν ξεχωρίζει λίπος από μυϊκή ή άλιπη μάζα.
- Περίμετρος μέσης
- Μεγαλύτερη από 88 εκατοστά (γυναίκες) και μεγαλύτερη από 102 εκατοστά (άνδρες) , αποτελεί κριτήριο του σπλαχνικού λίπους και σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για καρδιομεταβολικές παθήσεις.
- Περιφέρεια βραχίονα
Χρησιμοποιείται συμπληρωματικά, ειδικά σε ηλικιωμένα ή κατακεκλιμένα άτομα, για εκτίμηση μυϊκής μάζας και θρέψης.
- Μέτρηση υποδόριου λίπους (δερματοπτυχόμετρο)
Μετρώνται πτυχές του δέρματος σε σημεία όπως ο τρικέφαλος μυς , η κοιλιά ή η ωμοπλάτη και αποτελεί κριτήριο του υποδόριου λίπους, κυρίως σε άτομα με ήπια παχυσαρκία.
- Λιπομέτρηση – Ανάλυση σύστασης σώματος
- Μέθοδος BIA (βιοηλεκτρική εμπέδηση): Γρήγορη και ευρέως διαθέσιμη, με εκτίμηση λιπώδους και άλιπης μάζας. Μειονέκτημά της ότι επηρεάζεται από την ενυδάτωση, πρόσφατη ληψη τροφής, κατανάλωση καφεΐνης/αλκοόλ, άσκηση.
- DEXA: Πολύ ακριβής μέθοδος για τον προσδιορισμό σπλαχνικού και περιφερικού λίπους.
- Εργαστηριακός έλεγχος
Ενδεικτικά:
- Σάκχαρο νηστείας
- Γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c)
- Λιπίδια (χοληστερόλη , τριγλυκερίδια)
- Τρανσαμινάσες (AST, ALT) για τον έλεγχο του ήπατος
- Ορμόνες θυρεοειδούς (TSH, FT4) για έλεγχο πιθανής υπολειτουργίας
- Ορμόνες όπως η κορτιζόλη, όπου ενδείκνυται
- Επιπλέον εργαλεία
- Waist-to-height ratio (μεγαλύτερο από 0.5): Απλός δείκτης αυξημένου μεταβολικού κινδύνου
- Edmonton Obesity Staging System (EOSS): Εκτιμά τη συνολική βαρύτητα της παχυσαρκίας, με βάση τις επιπλοκές και τη λειτουργικότητα
Αντιμετώπιση
Η διαχείριση της παχυσαρκίας απαιτεί συνδυασμένη προσέγγιση που περιλαμβάνει:
Υγιεινοδιαιτητικά μέτρα
Διατροφή
- Υποθερμιδικό πλάνο με προσέγγιση στη μεσογειακή διατροφή
- Περισσότερες φυτικές ίνες, φρούτα, λαχανικά
- Λιγότερα επεξεργασμένα τρόφιμα, ζάχαρη και κορεσμένα λιπαρά
Άσκηση
- 150–300 λεπτά αερόβιας δραστηριότητας την εβδομάδα
- Συνδυασμός με ασκήσεις ενδυνάμωσης
Ψυχολογική υποστήριξη
- Αναγνώριση και αλλαγή διατροφικών συνηθειών
- Αντιμετώπιση συναισθηματικής υπερφαγίας
- Καθοδήγηση από εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας
Φαρμακευτική αγωγή (εμπορικές ονομασίες)
Ενδείκνυται σε:
- BMI μεγαλύτερο ή ίσο με 30 kg/m² ή
- BMI μεγαλύτερο ή ίσο με 27 kg/m² με συνοδές παθήσεις
- Αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1 (glucagon-like peptide-1 receptor agonists).
- Λιραγλουτίδη (Saxenda® / Victoza®) – καθημερινή υποδόρια ένεση
- Nτουλαγλουτίδη (Trulicity® ) – υποδόρια ένεση 1 φορά/εβδομάδα
- Σεμαγλουτίδη (Wegovy® / Ozempic®) – υποδόρια ένεση 1 φορά/εβδομάδα
Μηχανισμοί δράσης α/ Μιμούνται τη δράση της φυσικής ορμόνης GLP-1, η οποία εκκρίνεται από το έντερο μετά το γεύμα β/ Όταν τα επίπεδα γλυκόζης είναι αυξημένα, διεγείρουν τα β-κύτταρα του παγκρέατος να απελευθερώσουν ινσουλίνη γ/ Ταυτόχρονα περιορίζουν την έκκριση γλυκαγόνης (η οποία αυξάνει την παραγωγή γλυκόζης από το ήπαρ) δ/ Επιβραδύνουν την κένωση του στομάχου (δηλαδή καθυστερούν την κίνηση της τροφής προς το λεπτό έντερο), πράγμα που βοηθά στον έλεγχο της μεταγευματικής γλυκόζης και συμβάλλει στο αίσθημα κορεσμού ε/ δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα (υποθάλαμος) μειώνοντας την όρεξη
- Διπλοί αγωνιστές GLP-1/GIP- συνδυασμένη ενεργοποίηση δύο ενδογενών εντερικών ινκρετινών: GLP-1 (Glucagon-Like Peptide-1) και GIP (Glucose-dependent Insulinotropic Polypeptide).
Τιρζεπατίδη (Mounjaro®) – υποδόρια ένεση 1 φορά/εβδομάδα
Μηχανισμοί δράσης α/ Συνεργική ενίσχυση της έκκρισης ινσουλίνης με αποτέλεσμα καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο β/ Καταστολή της έκκρισης γλυκαγόνης και επακόλουθη μείωση της ηπατικής παραγωγής γλυκόζης. γ/ Βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη (ιδίως μέσω GIP δράσης). δ/ Μείωση της όρεξης και πρόσληψης τροφής (κυρίως μέσω GLP-1).
Σύμφωνα με τις πρόσφατες , εν εξελίξει, μελέτες με τους διπλούς αγωνιστές GLP-1/GIP παρατηρείται μεγαλύτερη απώλεια βάρους σε σχέση με τους μεμονωμένους αγωνιστές GLP-1.
- Ναλτρεξόνη/Βουπροπιόνη (Mysimba®)
- Από του στόματος δισκία καθημερινά – μειώνει την όρεξη και τα βουλιμικά επεισόδια
- Ορλιστάτη (Xenical®)
- Από του στόματος δισκία – μειώνει την απορρόφηση λίπους από το έντερο
Χειρουργική αντιμετώπιση
Η βαριατρική χειρουργική αποτελεί επιλογή σε περιπτώσεις που τα υγιεινοδιαιτητικά και φαρμακευτικά μέτρα έχουν αποτύχει να οδηγήσουν σε επαρκή απώλεια βάρους ή έλεγχο των συνοδών νοσημάτων. Είναι επιλογή για άτομα με:
- BMI μεγαλύτερο ή ίσο με 40 kg/m² ή
- BMI μεγαλύτερο ή ίσο με 35 kg/m² με σοβαρές επιπλοκές (π.χ. διαβήτη τύπου 2, υπνική άπνοια).
Οι πιο συχνές χειρουργικές επεμβάσεις περιλαμβάνουν:
- Γαστρικό μανίκι (sleeve gastrectomy)
- Γαστρική παράκαμψη (gastric bypass)
Η βαριατρική χειρουργική βελτιώνει τη γλυκαιμία, το βάρος και τον μεταβολισμό όχι μόνο μηχανικά αλλά και με ορμονικούς, μεταβολικούς και μικροβιακούς μηχανισμούς : περιορισμός πρόσληψης τροφής , μειωμένη απορρόφηση (π.χ. στις επεμβάσεις παράκαμψης) , αύξηση ινκρετινών (GLP-1, PYY) , μείωση γκρελίνης (ορμόνη πείνας, εκκρίνεται από τον θόλο του στομάχου που συχνά αφαιρείται στη sleeve gastrectomy), αλλαγή στη χολική ροή και τα χολικά άλατα με αποτέλεσμα ενεργοποίηση υποδοχέων (FXR, TGR5) που επηρεάζουν τον μεταβολισμό γλυκόζης και λιπιδίων, βελτίωση ευαισθησίας στην ινσουλίνη, αύξηση γλυκόζης που καταναλώνεται από τους ιστούς λόγω αλλαγών στις εντερικές ορμόνες, αλλαγή στη σύσταση της εντερικής μικροχλωρίδας (μικροβίωμα εντέρου) με αποτέλεσμα βελτίωση της ενεργειακής ισορροπίας και φλεγμονής και τέλος ενεργοποίηση νευροορμονικών διαβιβαστών (GLP-1, PYY, χολικά άλατα) οι οποίοι δρουν στον υποθάλαμο και προκαλούν κορεσμό, μείωση όρεξης και προτίμησης για λιπαρά/γλυκά.
Η επιλογή γίνεται εξατομικευμένα από εξειδικευμένη ομάδα και επιβάλλεται μακροχρόνια παρακολούθηση, διατροφική συμμόρφωση και ψυχολογική στήριξη, καθώς και αποδοχή των πιθανών κινδύνων και μεταβολών στον τρόπο ζωής.
Πρόγνωση
Η απώλεια του 5–10% του σωματικού βάρους έχει ήδη σημαντικά οφέλη στον οργανισμό :
- Μειώνει τα επίπεδα σακχάρου και αρτηριακής πίεσης
- Μειώνει την επιβαρυμένη , λόγω της παχυσαρκίας, λειτουργία του ήπατος
- Διευκολύνει την αναπνοή και ενισχύει την ενέργεια
- Μειώνει τον καρδιαγγειακό κίνδυνο
Η συνεχής υποστήριξη από ενδοκρινολόγο, χειρουργο, διαιτολόγο και ψυχολόγο σε συνδυασμό με σωστές, εναλλασσόμενες, στρατηγικές , μπορεί να οδηγήσει σε μακροχρόνια διατήρηση της απώλειας βάρους και βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Είναι ευθύνη των ειδικών να κάνουν κατανοητό πως η παχυσαρκία δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα αλλά μια νοσολογική οντότητα που αντιμετωπίζεται με γνώση, υποστήριξη και τα κατάλληλα , για τον καθέναν, επιστημονικά εργαλεία.